Рудныйда психолого-педагогикалық түзету кабинеті ерекше балаларға қалай қолдау көрсетіп келеді?
Әр бала жеке көзқарас пен қолдауға, сондай-ақ өзіне лайықты даму мүмкіндігіне ие. Психологиялық-педагогикалық түзету кабинетінде балаларға қиындықтарды жеңуге, оқуға, қарым-қатынас жасауға және өз қабілетіне сенуге жағдай жасалады.
Кабинет 2020 жылғы қыркүйекте ашылды. Алғашында Қостанайдағы түзету кабинетінің бөлімшесі ретінде жұмыс істесе, 2021 жылғы сәуірде жеке ұйымға айналды. Мекеме Қостанай облысы әкімдігінің білім басқармасына бағынады.
Қызметтер 0-18 жас аралығындағы балаларға көрсетіледі, негізгі бөлігі — 2-7 жас аралығындағы балалар. Мұнда психикалық дамуында кешігу, аутизм спектріндегі бұзылыстар, қаңқа-бұлшықет жүйесінің бұзылыстары, жеңіл ақыл-ой кемістігі және басқа да ерекшеліктері бар балалармен жұмыс жүргізіледі.
— Біздің кабинетке тіркелу үшін балалар алдымен психолого-медико-педагогикалық кеңестен өтеді. Оның қорытындысы бойынша қабылдау жөнінде ұсыныс беріледі, содан кейін «Malahit-24» жүйесі арқылы есепке алынады. Instagram парақшамызда әр ай сайын жазылу тәртібі, қажетті құжаттар және «Malahit» бағдарламасымен жұмыс істеу жолдары туралы ақпарат ұсынамыз, — дейді психолого-педагогикалық түзету кабинетінің меңгерушісі Елена Перцева.
Елена Михайловнаның айтуынша, сабақ басталмас бұрын балалардың дағдылары мен қажеттіліктерін бағалау үшін командалық тексеруден өтеді. Кейін ата-аналармен қатысу шарттары көрсетілген келісім-шарт жасалады. Бала сабаққа келе алмаған жағдайда ата-аналар себебін хабарлауы тиіс, өйткені сабаққа жүйелі қатысу оның тиімділігіне тікелей әсер етеді.
— Біздің сабақтар тегін, өйткені бұл мемлекеттік қызмет. Дегенмен, балалар бір уақытта мемлекеттік түзету балабақшаларына немесе сыныптарына қатыса алмайды, себебі бұл қызметті екі рет алу болып есептеледі. Яғни, біздің кішкентай қатысушылар тек кабинетімізде оқиды, — дейді Елена Перцева.
Сабақтар негізінен жеке форматта өткізіледі, алайда ережеге сәйкес топтық немесе кіші топтық сабақтар да қарастырылған. Дегенмен, әр баланың ерекшелігін ескере отырып, мамандар көбіне жеке жұмысқа басымдық береді. Көптеген балаларда негізгі бұзылыстарға қоса қосымша қиындықтар да бар. Негізгі топ — аутизм спектріндегі бұзылысы бар балалар, сондықтан оларға жеке тәсіл ең тиімді болып саналады.
Курс ұзақтығы үш айдан бір жылға дейін. Алты айдан кейін балалардың дамуын бағалау үшін мамандар командасы жиналып, прогресті талдайды: жетістіктер қандай, регресс бар ма. Нәтиже күтілгендей болмаған жағдайда ата-аналармен келісім шарт ұзартылып, сабақтар жалғасады. Келісімді ең көп бір жылға ұзартуға болады. Кейін бала тізімнен шығарылады, бірақ ата-аналар оны қайта кезекке қойып, ПМПК қорытындысы әрекетінде болғанша қайта қабылдауға мүмкіндік алады.
— Бұрын кабинетте бір уақытта 40 бала сабаққа қатысатын, бірақ тәжірибе көрсеткендей, аз санмен жұмыс істеу тиімдірек, өйткені бұл балаларға сапалы көмек көрсетуге мүмкіндік береді. Сабақтар алдын ала бекітілген кесте бойынша өтеді: бір сабақ 30 минутқа созылады, арасына қысқа — бес минуттық — үзіліс енгізіледі. Күнделікті бала ең көп үш сабаққа қатыса алады, одан артық шаршатады және сабақ тиімді болмай қалады. Біз сабақтарды әртүрлі бағытта алмастыра өткіземіз: дефектолог-психолог балалардың өзін-өзі күту дағдыларын дамытуға және психологиялық қолдау көрсетуге көмектеседі, ал дене шынықтыру нұсқаушысы қозғалыс белсенділігі мен еркіндікке арналған жаттығылар өткізеді. Кейде бала күніне екі сабақ қана алады — бұл оның жағдайына және даму ерекшеліктеріне байланысты. Көптеген балалар бізге ұсақ моториканың дамымауымен келеді, мысалы, түймелерді түйе алмайды. Сол себепті ата-аналармен тығыз жұмыс істеп, баланың жаңа дағдыларды меңгеруіне жәрдем береміз, — деп атап өтті психолого-педагогикалық түзету кабинетінің меңгерушісі.
Әр маман балаға жеке бағдарлама жасап, оның даму мүмкіндіктерін ескереді. Сабақтан кейін олар ата-аналарға баланың қандай жұмыстар істегенін, қандай жетістіктерге жеткенін айтып, үйде орындауға болатын жаттығулар мен кеңестер береді. Сонымен қатар педагогтар кеңестерін бөлісетін ата-аналар жиналыстары, дәрістер мен топтық консультациялар да өткізіледі.
Асем Дүйсенова ұлы Айбарды осы кабинетке екінші жылдан бері алып келеді. Баланың жасы төртте, аутизм спектріндегі бұзылысы бар. Анасының айтуынша, сабақтардан кейін оның жағдайы айтарлықтай жақсарған.
— Бүгін соңғы сабақ өткізіледі. Қашар кентінде тұрамыз, жол қиын, қыс та жақындап келеді, сол себепті қыста сабақтардан үзіліс аламыз. Айбардың дамуы айқын байқалады. Бұрын сабақта көп қиындықтар туындап, жиі жылайтын. Қазір кейде жыласа да сабақтан бас тартпай жалғастырады. Әлі сөйлей қоймайды, бірақ айтылған сөздерді түсінеді, тапсырмаларды орындайды, дәретхананы өзі қолданады. Аптасына кейде екі рет, кейде бір рет сабаққа қатысады. Мұнда ол дене шынықтыру, психолог және дефектологпен жұмыс істейді. Баланың сөйлеуі басталғанда логопед қосылады. Кабинет мамандарына үлкен алғысымды білдіргім келеді! Келесі жылы қайта келеміз. Сонымен қатар, әр үш ай сайын ұлым қалалық Рудный ауруханасы жанындағы «Қамқорлық» орталығында реабилитациядан өтеді. Комиссияда бізге баланың мүгедектік куәлігін рәсімдеуге кеңес берді, бұл қосымша қолдау береді деп айтты. Құжаттарды келесі жазда, ұлым бес жасқа толғанда тапсыруды жоспарлап отырмыз, — дейді ол.
Александр Макарычев психолого-педагогикалық түзету кабинетінде дене шынықтыру нұсқаушысы болып жұмыс істейді. Оның басты міндеті — балалардың жас ерекшелігіне сәйкес физикалық дамуына қолдау көрсету.
— Мен әртүрлі диагнозы бар балалармен жұмыс істеймін, олардың көбінде ақыл-ой және физикалық дамуда бірлескен қиындықтар байқалады. Ең жиі кездесетін мәселелер — табан жалпақтығы, омыртқа мен позаның бұзылуы және жалпы физикалық дамудың артта қалуы. Кейде балалар мүлде дайын болмай келеді: секіруді, заттарды лақтыруды, допты қабылдау мен беру тәсілін, баспалдақ немесе шведтік қабырға арқылы өрмелеуді білмейді. Бұның себептері медициналық болуы мүмкін немесе жалпы физикалық белсенділіктің болмауынан туындайды. Ерекше қажеттіліктері бар балалармен жұмыс істеу үшін жеке тәсіл қажет. Кейбір балалар айтылған сөзді түсінбейді, жаттығуды көрсеткендей орындай алмайды немесе психоэмоциялық тұрғыдан дайын емес болады. Сол себепті оларды ынталандыру жолдарын тауып, қажетті әрекеттерді орындауын қамтамасыз етуге тура келеді, — дейді дене шынықтыру нұсқаушысы.
Жаттығулар әр баланың мүмкіндігі мен жағдайына қарай жеке таңдалады. Мақсат — балаларды күнделікті өмірде қажет негізгі дағдыларға үйрету.
Маман атап өткендей, балалардың даму деңгейі әр түрлі: кейбірі үш жасында белгілі дағдыларды меңгерсе, кейбірі жеті жасқа келгенде де оларды игере алмай жатады.
— Біздің басты мақсатымыз — балаларға өмірге бейімделуге көмектесу, мінез-құлқын қалыпқа келтіру және күнделікті өмірде өз бетінше әрекет етуге қажетті негізгі дағдыларды үйрету. Бұл процессте ата-аналардың рөлі өте маңызды. Біз олармен үнемі жұмыс істейміз, бірақ түсіністік әрдайым бола бермейді. Сондықтан түсіндіруге тырысамыз: егер нәтиже көргіңіз келсе, сабақтар үйде де жалғасуы тиіс. Аптасына екі сабақ жеткіліксіз. Егер балаға жаттығулар немесе процедуралар, мысалы массаж тағайындалса, оларды күнделікті орындау қажет. Сабақта біз жаттығулар кешенін көрсетеміз, оны ата-аналар үйде қайталап жасай алады. Баланың дамуына қарап, ата-аналар сабақтан тыс жұмыс істеп жатқанын аңғаруға болады, — деп толықтырды Александр Макарычев.
Психолог-педагог Татьяна Жук өз жұмысын сипаттай отырып, ең қиын мәселе — ата-аналарға олардың балаларының ауруы жоқ екенін түсіндіру екенін айтады. Бұл әсіресе аутизм спектріндегі бұзылысы бар балаларға қатысты.
— Аутизм спектріндегі бұзылыс — баланың ерекше дамуы, оны бірегей етеді. Ата-аналар үшін бұл ерекшелікті түсініп, қабылдау маңызды: балалары ешқашан «қалыпты» балалар сияқты болмайды. Бізбен жұмыс істейтін балалардың көбінде осындай қасиеттер бар. Көп ата-ана сабақтан кейін баласы сөйлей бастайды, басқа балалармен еркін араласады деп үміттенеді. Әсіресе «сөйлесін» деп келеді, өйткені кейбірі ұзақ уақыт үнсіз болады. Бірақ өкінішке орай, бәрі бірдей бола бермейді. Біз медициналық мекеме емеспіз, тіпті медицина да мұны кепілдей алмайды, өйткені бұл ауру емес. Ең бастысы — ата-аналарға баласын сол қалпында қабылдап, жақсы көру керегін түсіндіру. Кейде олар шексіз үміт артып, сиқырлы шешім немесе «емдік таблетка» күтеді. Мен олардың күйзелісін түсінемін, бірақ баланы қабылдап, әр сәтін бағалап, ортақ тіл табу, үйлесімді қарым-қатынас құру маңызды. Мұндай балалардың саны өсіп келеді, және қабылдау — баланы да, өзіңді де қолдаудың алғашқы қадамы. Нәтиже көбінесе ата-аналардың үйде біздің кеңестерді қаншалықты орындауына байланысты. Үйде жұмыс істесе, жетістік болады; тек сабаққа әкеліп, үйде ештеңе жасамаса, нәтижеге көп үміт арту қиын, — дейді Татьяна Жук.
— Ата-аналар баланың дамуы қалыптан тыс болып жатқанын қашан байқап, назар аударуы қажет?
— Баланың дамуындағы ерекшеліктерді тіпті туған сәттен байқауға болады. Мысалы, егер нәресте күлімдемесе, эмоция көрсетпесе немесе ата-анасының үндеріне жауап бермесе, бұл ескеруді қажет ететін белгі. Әдетте бала алғашқы айлардан бастап күліп, дыбыс шығарып, ата-анасымен байланысқа түседі. Егер мұны байқамасаңыз, баланың дамуын мұқият қадағалау керек. Баланың өз атын естімеуі, анасына немесе қоршаған ортаға қызығушылық танытпауы, ойыншықтармен немесе басқа балалармен ойнамауы — алаңдататын белгілердің бірі. Егер бала адамдарға немесе айналасына қызығушылық білдірмесе, бұл маманға қаралу керектігін көрсететін алғашқы сигнал болуы мүмкін. Мұндай жағдайларды елемей қоймай, уақытында бақылап, қажет болса кәсіби көмек алу маңызды, — деп жауап берді Татьяна Жук.
Түзету кабинетінің мамандарының айтуынша, балада алғашқы ерекшеліктер байқалған бойда ПМПК-ға немесе өз емханасына жүгінген дұрыс. Дәрігерлер қажетті тексерістен өткізіп, ПМПК қорытындысынан кейін баланы түзету кабинетіне бағыттайды.
Психолого-педагогикалық түзету кабинеті — тек ерекше қажеттіліктері бар балаларға көмек көрсететін орын емес. Бұл — мамандар командасының күнделікті еңбегі, олар әр кішкентай қадамның өзі үлкен жетістік екеніне сенеді.
Арай АХМЕТ,
суретті түсірген Сұлтан СЕРТАЕВ